آستیگماتیسم چیست؟ یکی از شایعترین مشکلات بینایی است و میلیونها نفر در سراسر دنیا درجاتی از آن را دارند. اگر هنگام رانندگی، مطالعه یا نگاه کردن به تابلوهای خیابان احساس میکنید تصاویر کمی تار یا کشیده دیده میشوند، ممکن است دچار آستیگماتیسم باشید.
برخلاف تصور بسیاری از افراد، آستیگماتیسم یک بیماری چشمی نیست، بلکه نوعی عیب انکساری چشم است؛ یعنی نور پس از ورود به چشم بهدرستی روی شبکیه متمرکز نمیشود و در نتیجه تصویر واضح تشکیل نمیشود.
خبر خوب این است که در بیشتر موارد، آستیگماتیسم بهراحتی با عینک، لنز تماسی یا در برخی افراد با جراحی قابل اصلاح است.
در این مقاله به زبان ساده با علائم، علت، روش تشخیص و درمان آستیگماتیسم آشنا میشوید و به رایجترین پرسشهای کاربران درباره این مشکل پاسخ خواهیم داد.
آستیگمات
آستیگماتیسم چیست؟
در یک چشم طبیعی، سطح قرنیه و عدسی انحنایی یکنواخت دارند؛ به همین دلیل نور دقیقاً روی شبکیه متمرکز میشود و تصویر واضحی ایجاد میکند.
اما در فرد مبتلا به آستیگماتیسم، انحنای قرنیه یا گاهی عدسی در همه جهات یکسان نیست. به همین دلیل نور در یک نقطه متمرکز نمیشود و در چند نقطه مختلف کانون پیدا میکند. نتیجه این وضعیت، تاری یا اعوجاج دید در فاصله دور، نزدیک یا هر دو است.
به بیان ساده، اگر قرنیه طبیعی را مانند یک توپ فوتبال کاملاً گرد تصور کنیم، قرنیه فرد مبتلا به آستیگماتیسم بیشتر شبیه توپ راگبی است که در یک جهت خمیدگی بیشتری دارد.
شدت آستیگماتیسم در افراد مختلف متفاوت است. بعضی افراد فقط درجات خفیفی دارند و حتی متوجه آن نمیشوند، در حالی که در برخی دیگر تاری دید آنقدر زیاد است که انجام فعالیتهای روزمره را دشوار میکند.
آیا آستیگماتیسم بیماری محسوب میشود؟
خیر.
یکی از رایجترین باورهای اشتباه این است که آستیگماتیسم یک بیماری خطرناک چشم است.
در واقع، آستیگماتیسم یک عیب انکساری مانند نزدیکبینی یا دوربینی است و بهتنهایی باعث آسیب به چشم یا نابینایی نمیشود. با این حال، اگر مقدار آن زیاد باشد و اصلاح نشود، میتواند کیفیت بینایی را کاهش دهد و در کودکان حتی خطر ایجاد تنبلی چشم (آمبلیوپی) را افزایش دهد.
به همین دلیل، تشخیص و اصلاح بهموقع آن اهمیت زیادی دارد.
چه عواملی باعث ایجاد آستیگماتیسم میشوند؟
بسیاری از افراد تصور میکنند استفاده زیاد از موبایل، مطالعه یا کار با کامپیوتر باعث ایجاد آستیگماتیسم میشود؛ اما این تصور درست نیست.
شایعترین علت آستیگماتیسم، شکل طبیعی قرنیه یا عدسی چشم است و معمولاً از بدو تولد وجود دارد یا زمینه ژنتیکی دارد.
مهمترین علتهای آستیگماتیسم عبارتاند از:
۱. عوامل ژنتیکی
در بسیاری از افراد، آستیگماتیسم ارثی است و در سایر اعضای خانواده نیز دیده میشود.
۲. شکل نامتقارن قرنیه
در بیشتر موارد، علت اصلی آستیگماتیسم تفاوت انحنای قرنیه در محورهای مختلف است.
۳. تغییرات عدسی چشم
گاهی منشأ آستیگماتیسم، خود عدسی داخل چشم است که به آن آستیگماتیسم عدسی گفته میشود.
۴. جراحی یا آسیبهای چشمی
برخی جراحیها یا ضربههای شدید ممکن است باعث تغییر شکل قرنیه و ایجاد یا افزایش آستیگماتیسم شوند.
۵. بیماریهای قرنیه
برخی بیماریها مانند قوز قرنیه (کراتوکونوس) میتوانند باعث ایجاد آستیگماتیسم نامنظم شوند که معمولاً به اصلاح تخصصیتری نیاز دارد.
علائم آستیگماتیسم چیست؟
شدت علائم به میزان آستیگماتیسم بستگی دارد. افرادی که آستیگماتیسم خفیف دارند ممکن است هیچ علامتی احساس نکنند، اما با افزایش مقدار آن، علائم واضحتر میشوند.
شایعترین علائم عبارتاند از:
- تاری دید در دور یا نزدیک
- کشیده یا سایهدار دیده شدن نوشتهها
- سخت خواندن تابلوهای خیابان
- خستگی چشم پس از مطالعه
- احساس فشار یا درد اطراف چشم
- سردرد، بهویژه بعد از کارهای نزدیک
- نیاز به جمع کردن چشمها برای واضحتر دیدن
- کاهش کیفیت دید در شب
- پخش شدن نور چراغ خودروها هنگام رانندگی شبانه
بسیاری از افراد تصور میکنند این علائم فقط به دلیل نزدیکبینی ایجاد شده است، در حالی که آستیگماتیسم نیز میتواند علت اصلی آنها باشد.
آستیگمات
آیا آستیگماتیسم باعث تاری دید در دور میشود یا نزدیک؟
پاسخ کوتاه این است: هر دو.
برخلاف نزدیکبینی یا دوربینی که معمولاً فقط یکی از فاصلهها را تحت تأثیر قرار میدهند، آستیگماتیسم میتواند باعث کاهش وضوح دید در فاصله دور، نزدیک یا هر دو شود.
به همین دلیل، فرد ممکن است هنگام مطالعه، کار با تلفن همراه یا رانندگی احساس کند تصویر کاملاً واضح نیست یا نوشتهها سایه دارند.
آستیگماتیسم چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص آستیگماتیسم تنها با یک معاینه کامل چشم امکانپذیر است و صرف مشاهده علائم نمیتواند مقدار یا نوع آن را مشخص کند.
در یک معاینه بینایی، متخصص بیناییسنجی یا چشمپزشک معمولاً موارد زیر را بررسی میکند:
- میزان دید بدون عینک و با عینک
- تعیین دقیق شماره آستیگماتیسم و محور آن
- بررسی سلامت قرنیه و سایر بخشهای چشم
- ارزیابی وجود نزدیکبینی یا دوربینی همزمان
- در صورت نیاز، انجام توپوگرافی قرنیه برای بررسی دقیق شکل قرنیه، بهویژه اگر احتمال قوز قرنیه مطرح باشد.
تشخیص دقیق، اولین قدم برای انتخاب مناسبترین روش اصلاح آستیگماتیسم و رسیدن به دید واضح و راحت است.
درمان آستیگماتیسم چگونه است؟
یکی از رایجترین سؤالهایی که بیماران میپرسند این است که آیا آستیگماتیسم درمان میشود؟
پاسخ به این سؤال به این بستگی دارد که منظور از «درمان» چیست. در بیشتر افراد، آستیگماتیسم با عینک، لنز تماسی یا جراحیهای اصلاح عیوب انکساری قابل اصلاح است و فرد میتواند دید واضح و باکیفیتی داشته باشد. اما اگر علت آستیگماتیسم، بیماریهایی مانند قوز قرنیه باشد، ابتدا باید بیماری زمینهای بررسی و درمان شود.
به همین دلیل، اولین قدم همیشه انجام یک معاینه کامل چشم و تعیین علت آستیگماتیسم است.
آیا آستیگماتیسم خودبهخود خوب میشود؟
در اغلب موارد خیر.
آستیگماتیسم معمولاً به دلیل شکل خاص قرنیه یا عدسی ایجاد میشود و بهطور خودبهخود از بین نمیرود. البته در کودکان، با رشد چشم ممکن است مقدار آستیگماتیسم کمی تغییر کند؛ اما انتظار از بین رفتن کامل آن واقعبینانه نیست.
به همین دلیل، اگر تاری دید یا سایر علائم آستیگماتیسم باعث اختلال در فعالیتهای روزمره شده است، بهتر است از روش مناسب اصلاح بینایی استفاده شود.
آیا همه افراد مبتلا به آستیگماتیسم باید عینک بزنند؟
خیر.
لزوم استفاده از عینک به عواملی مانند مقدار آستیگماتیسم، کیفیت بینایی، سن فرد و وجود علائم بستگی دارد.
برای مثال، فردی که آستیگماتیسم خفیف دارد و دید خوبی دارد، ممکن است به عینک نیاز نداشته باشد. اما اگر تاری دید، سردرد، خستگی چشم یا کاهش کیفیت دید وجود داشته باشد، استفاده از عینک میتواند این مشکلات را تا حد زیادی برطرف کند.
در کودکان، تصمیم برای تجویز عینک اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا اصلاح نکردن آستیگماتیسم قابل توجه میتواند خطر تنبلی چشم (آمبلیوپی) را افزایش دهد. به همین دلیل، والدین نباید تنها بر اساس شماره چشم درباره نیاز یا عدم نیاز به عینک تصمیم بگیرند.
عینک چگونه آستیگماتیسم را اصلاح میکند؟
عدسیهای مخصوص آستیگماتیسم دارای قدرت متفاوت در محورهای مختلف هستند و به همین دلیل میتوانند مسیر عبور نور را اصلاح کنند تا تصویر دقیقتر روی شبکیه تشکیل شود.
اگر شماره عینک بهدرستی تعیین شده باشد، بیشتر افراد پس از مدت کوتاهی دید واضحتر و راحتتری را تجربه میکنند.
البته اگر برای اولین بار از عینک آستیگماتیسم استفاده میکنید، ممکن است در چند روز اول احساس کنید زمین کمی موجدار است یا اجسام شکل متفاوتی دارند. این حالت معمولاً طبیعی است و با سازگار شدن مغز و سیستم بینایی برطرف میشود.
آستیگمات
آیا لنز تماسی برای آستیگماتیسم مناسب است؟
بله.
بسیاری از افراد مبتلا به آستیگماتیسم میتوانند از لنزهای توریک (Toric Lens) استفاده کنند. این لنزها به گونهای طراحی شدهاند که علاوه بر نزدیکبینی یا دوربینی، آستیگماتیسم را نیز اصلاح کنند.
در بعضی شرایط، مانند آستیگماتیسمهای نامنظم یا قوز قرنیه، ممکن است لنزهای تخصصی مانند لنزهای اسکلرال کیفیت بینایی بهتری نسبت به عینک یا لنزهای معمولی ایجاد کنند.
نوع لنز مناسب باید پس از معاینه کامل و بررسی وضعیت قرنیه انتخاب شود.
آیا جراحی میتواند آستیگماتیسم را برطرف کند؟
در بسیاری از افراد بله.
برخی از جراحیهای اصلاح عیوب انکساری مانند لیزیک، فمتولیزیک یا اسمایل میتوانند آستیگماتیسم را اصلاح کنند، اما همه افراد کاندید مناسبی برای این جراحیها نیستند.
پزشک قبل از تصمیمگیری عواملی مانند موارد زیر را بررسی میکند:
- ضخامت قرنیه
- مقدار آستیگماتیسم
- ثبات شماره چشم
- سلامت قرنیه
- وجود بیماریهایی مانند قوز قرنیه یا خشکی چشم
به همین دلیل، تصمیم برای انجام جراحی تنها پس از انجام معاینات تخصصی امکانپذیر است.
اگر آستیگماتیسم را اصلاح نکنیم چه اتفاقی میافتد؟
این موضوع به شدت آستیگماتیسم بستگی دارد.
در آستیگماتیسم خفیف ممکن است مشکل خاصی ایجاد نشود، اما در موارد متوسط و شدید، اصلاح نکردن آن میتواند باعث بروز مشکلاتی مانند:
- تاری دید مداوم
- کاهش کیفیت دید
- خستگی چشم
- سردردهای مکرر
- کاهش تمرکز هنگام مطالعه
- اختلال در رانندگی، بهویژه در شب
در کودکان نیز اصلاح نکردن آستیگماتیسم قابل توجه ممکن است باعث اختلال در تکامل طبیعی بینایی و افزایش خطر تنبلی چشم شود.
آیا آستیگماتیسم باعث نابینایی میشود؟
خیر.
یکی از نگرانیهای رایج بیماران این است که آستیگماتیسم در نهایت باعث نابینایی شود.
در بیشتر موارد، خود آستیگماتیسم باعث نابینایی نمیشود و یک عیب انکساری قابل اصلاح است.
البته اگر آستیگماتیسم ناشی از بیماریهایی مانند قوز قرنیه یا سایر بیماریهای چشمی باشد، لازم است علت زمینهای بهموقع تشخیص داده و درمان شود.
آیا آستیگماتیسم با افزایش سن بیشتر میشود؟
در بسیاری از افراد، مقدار آستیگماتیسم در طول سالها تغییرات اندکی دارد و ممکن است کمی بیشتر یا کمتر شود.
با افزایش سن، تغییرات طبیعی عدسی چشم نیز میتواند باعث تغییر در شماره آستیگماتیسم شود. به همین دلیل، انجام معاینات دورهای چشم اهمیت زیادی دارد؛ بهویژه اگر احساس میکنید کیفیت دیدتان نسبت به گذشته تغییر کرده است.
اگر افزایش آستیگماتیسم ناگهانی یا غیرعادی باشد، پزشک ممکن است بررسیهای بیشتری برای رد بیماریهایی مانند قوز قرنیه انجام دهد.
آیا مطالعه، موبایل یا کامپیوتر باعث آستیگماتیسم میشوند؟
خیر.
برخلاف یک باور رایج، استفاده از موبایل، تبلت، کامپیوتر یا مطالعه باعث ایجاد آستیگماتیسم نمیشود.
البته استفاده طولانیمدت از صفحات نمایش میتواند باعث خستگی چشم، خشکی چشم، تاری دید موقت و سردرد شود؛ علائمی که گاهی با آستیگماتیسم اشتباه گرفته میشوند.
اگر پس از کار طولانی با کامپیوتر دچار تاری دید میشوید، بهتر است علاوه بر استراحت دادن به چشمها، یک معاینه کامل نیز انجام دهید تا در صورت وجود آستیگماتیسم یا سایر عیوب انکساری، بهدرستی تشخیص داده شوند.
باورهای اشتباه درباره آستیگماتیسم
❌ «عینک باعث تنبل شدن چشم میشود.»
خیر. عینک فقط دید را اصلاح میکند و باعث تنبل شدن چشم نمیشود.
❌ «آستیگماتیسم با ورزش چشم درمان میشود.»
خیر. تمرینات چشمی نمیتوانند شکل قرنیه یا عدسی را تغییر دهند.
❌ «مطالعه در نور کم باعث آستیگماتیسم میشود.»
خیر. نور نامناسب ممکن است باعث خستگی چشم شود، اما علت ایجاد آستیگماتیسم نیست.
❌ «همه افراد مبتلا به آستیگماتیسم باید جراحی شوند.»
خیر. بسیاری از افراد با عینک یا لنز، دید بسیار خوبی دارند و نیازی به جراحی ندارند.
سوالات متداول درباره آستیگماتیسم
آیا آستیگماتیسم قابل درمان است؟
بله. در بیشتر افراد، آستیگماتیسم با عینک یا لنز تماسی بهخوبی اصلاح میشود. در برخی افراد نیز، در صورت مناسب بودن شرایط چشم، جراحیهای اصلاح عیوب انکساری میتوانند آستیگماتیسم را کاهش دهند یا برطرف کنند.
آیا آستیگماتیسم باعث نابینایی میشود؟
خیر. آستیگماتیسم یک عیب انکساری است و بهتنهایی باعث نابینایی نمیشود. با این حال، اگر علت آن بیماریهایی مانند قوز قرنیه باشد، تشخیص و درمان بهموقع اهمیت زیادی دارد.
آیا آستیگماتیسم ارثی است؟
در بسیاری از موارد، بله. اگر یکی از والدین آستیگماتیسم داشته باشد، احتمال بروز آن در فرزند نیز بیشتر است. البته عوامل دیگری نیز در ایجاد آن نقش دارند.
آیا شماره آستیگماتیسم در طول زندگی تغییر میکند؟
بله. مقدار آستیگماتیسم ممکن است در طول زمان کمی تغییر کند، اما این تغییرات معمولاً تدریجی هستند. اگر تغییر شماره چشم ناگهانی باشد، باید توسط متخصص بررسی شود.
آیا استفاده از موبایل باعث آستیگماتیسم میشود؟
خیر. استفاده از موبایل یا کامپیوتر باعث ایجاد آستیگماتیسم نمیشود، اما ممکن است باعث خستگی چشم، خشکی چشم و تاری دید موقت شود.
آیا آستیگماتیسم با عینک درمان میشود؟
عینک شکل قرنیه را تغییر نمیدهد، اما با اصلاح مسیر ورود نور به چشم، باعث میشود تصویر واضح روی شبکیه تشکیل شود و فرد دید بهتری داشته باشد.
آیا همه افراد مبتلا به آستیگماتیسم باید لنز استفاده کنند؟
خیر. بسیاری از افراد تنها با عینک دید بسیار خوبی دارند. لنز تماسی معمولاً برای افرادی مناسب است که تمایل به استفاده از عینک ندارند یا به کیفیت دید بهتری نیاز دارند.
آیا آستیگماتیسم باعث سردرد میشود؟
بله، بهویژه اگر مقدار آستیگماتیسم زیاد باشد یا اصلاح نشده باشد. در این شرایط، فرد ممکن است هنگام مطالعه یا کار با کامپیوتر دچار خستگی چشم و سردرد شود.
چه زمانی باید برای معاینه چشم مراجعه کنیم؟
اگر هر یک از علائم زیر را دارید، بهتر است برای معاینه کامل چشم اقدام کنید:
- تاری دید در دور یا نزدیک
- دوبینی یا سایهدار دیدن نوشتهها
- سردردهای مکرر، بهویژه پس از مطالعه
- خستگی چشم هنگام کار با کامپیوتر
- مشکل در رانندگی شبانه
- تغییر ناگهانی کیفیت بینایی
- نیاز به جمع کردن چشمها برای واضحتر دیدن
همچنین اگر کودک شما هنگام مطالعه بیش از حد به کتاب نزدیک میشود، سر خود را کج میکند یا از تاری دید شکایت دارد، بهتر است معاینه چشم را به تعویق نیندازید.
جمعبندی
آستیگماتیسم یکی از شایعترین عیوب انکساری چشم است که به دلیل نامنظم بودن انحنای قرنیه یا عدسی ایجاد میشود. این مشکل میتواند باعث تاری دید، خستگی چشم، سردرد و کاهش کیفیت بینایی شود، اما خوشبختانه در بیشتر موارد با عینک، لنز تماسی یا در برخی افراد با جراحی قابل اصلاح است.
از آنجا که علائم آستیگماتیسم ممکن است با نزدیکبینی، دوربینی یا حتی بیماریهای دیگر چشم اشتباه گرفته شود، تشخیص دقیق تنها با یک معاینه کامل چشم امکانپذیر است.
تشخیص و اصلاح بهموقع، بهویژه در کودکان، نقش مهمی در حفظ کیفیت بینایی و پیشگیری از مشکلاتی مانند تنبلی چشم دارد.
